Brama Wałowa w Stargardzie to średniowieczna brama miejska, która przetrwała kilka wieków burzliwej historii. Wzniesiono ją około 1430 roku jako jedną z czterech bram wjazdowych średniowiecznego miasta, a dziś stanowi jeden z najciekawszych przykładów architektury obronnej na Pomorzu Zachodnim. Co wyróżnia tę budowlę? To jeden z dwóch istniejących na Pomorzu zabytków, w których połączono elementy stylu gotyckiego i renesansowego. Obecnie brama pełni funkcję galerii sztuki i miejsca spotkań artystów.
- unikalne połączenie stylów architektonicznych
- galeria sztuki w historycznym budynku
- ważny punkt na mapie Stargardu
- odbudowana po zniszczeniach II wojny światowej
- uznana za pomnik historii
Historia bramy – od średniowiecza do współczesności
Brama zbudowana w północno-wschodniej części obwarowań miejskich, u wyjazdu do Maszewa, przez wieki stanowiła ważny punkt na mapie Stargardu. Nazwa pochodzi od wałów ziemnych usypanych przed zewnętrznymi murami. W XVI wieku fortyfikacje wokół bramy były znacznie bardziej rozbudowane – została rozbudowana, zyskała wtedy m.in. most zwodzony i barbakan.
Brama Wałowa to budynek wznoszony od XV do XVII wieku, łączący w sobie cechy charakterystyczne dla gotyku i renesansu. Po 1635 r. bramę przebudowano w stylu późnorenesansowym, co nadało jej obecny wygląd. Przed bramą znajdowało się rozbudowane przedbramie, złożone z bramy przedniej, wewnętrznej i barbakanu, które zostały później rozebrane.
XVIII i XIX wiek przyniosły znaczne zmiany w układzie obronnym miasta. W 1780 rozebrano przedbramie, a cegły przeznaczono na budowę młyna na Inie. Większość zespołu bramnego została rozebrana już pod koniec XVIII w., na początku XX w. rozebrano resztę i pozostała sama Brama Wałowa. W XIX wieku los bramy się zmienił – Bramę zamieniono na mieszkanie, a elewacje pokryto polichromiami.
W czasie działań drugiej wojny światowej Brama została częściowo zburzona: dwie górne kondygnacje, dach, szczyty oraz strop nad parterem. Na szczęście nie podzieliła losu wielu innych zabytków – po wojnie całkowicie odbudowana w latach 1961-62.
Architektura i wygląd bramy
Brama stoi na planie prostokąta o wymiarach 10 x 11 m, a jej wysokość przekracza 19 metrów. To solidna, ceglana konstrukcja, która robi wrażenie zarówno z daleka, jak i z bliska. Przejazd pod bramą ma formę ostrołuku – charakterystyczny element gotyckiej architektury.
Górna część budowli jest szczególnie efektowna. Ceglaną konstrukcję wyposażoną w blendy wieńczy dwuspadowy dach z XVII-wieczną sygnaturką. Szczyty są ozdobione półkolistymi blendami i gzymsami, które nadają brамie renesansowy charakter. Zrekonstruowano też część renesansową w górnej części budowli podczas powojennej odbudowy.
Brama Wałowa, kolegiata Mariacka i pozostałe mury obronne rozporządzeniem Prezydenta RP z dnia 17 września 2010 została uznana za pomnik historii. To wyróżnienie podkreśla wyjątkową wartość tego zespołu zabytków dla dziedzictwa kulturowego Polski.
Galeria Sztuki w Bramie Wałowej
Dziś brama żyje nowym życiem jako przestrzeń kulturalna. Obecnie mieści się w niej Brama Galeria Sztuki, prowadzona przez Stargardzkie Stowarzyszenie Miłośników Sztuk Plastycznych. To miejsce, gdzie historia spotyka się ze współczesną sztuką.
W Bramie Wałowej można obejrzeć prace członków stowarzyszenia, gościnne wystawy malarstwa i fotografii, a także wziąć udział w warsztatach plastycznych. Wernisaże wystaw odbywają się raz w miesiącu, więc zawsze dzieje się tu coś ciekawego. Dla miłośników sztuki to doskonała okazja, żeby zobaczyć prace lokalnych artystów w wyjątkowej, historycznej scenerii.
Brama prowadzi również zajęcia artystyczne. Zajęcia dla dzieci i młodzieży odbywają się w każdy wtorek i środę od godz 16:00 do 19:00, a w czwartki od 17.00 do 20.00 dla dorosłych – wtedy też Brama Wałowa dostępna jest dla zwiedzających. To ciekawa opcja dla rodzin z dziećmi, które chcą połączyć zwiedzanie zabytku z praktycznym poznawaniem sztuki.
Dla kogo jest Brama Wałowa?
To miejsce ma wiele do zaoferowania różnym grupom turystów. Miłośnicy historii i architektury docenią unikalne połączenie stylów oraz możliwość zobaczenia jednego z najlepiej zachowanych przykładów średniowiecznych fortyfikacji na Pomorzu. Fotografowie znajdą tu interesujące kadry – ceglana brama z renesansowymi szczytami wygląda imponująco o każdej porze dnia.
Rodziny z dziećmi mogą nie tylko zwiedzić zabytek, ale też zapisać pociechy na warsztaty plastyczne. To dobry sposób, żeby młodsze pokolenie zainteresowało się historią w bardziej interaktywny sposób. Osoby pasjonujące się sztuką współczesną znajdą tu ciekawe wystawy w klimatycznym wnętrzu.
Warto pamiętać, że brama nie jest typowym muzeum z wystawą stałą. To żywe miejsce, które zmienia się wraz z kolejnymi wystawami i wydarzeniami artystycznymi. Przed wizytą można sprawdzić aktualny program na stronach stowarzyszenia.
Lokalizacja i dojazd
Brama Wałowa stanowi wjazd w obręb Starego Miasta od strony północno-wschodniej, z kierunku Nowogardu, Maszewa, Szczecinka i Gdańska. Położona przy ul. Bolesława Chrobrego w Stargardzie, jest łatwo dostępna zarówno dla pieszych, jak i zmotoryzowanych.
Dojechać do niej można od Starego Miasta ulicą Chrobrego, a z drugiej strony ulicami Gdańską, Skłodowskiej-Curie lub Światopełka. Warto jednak wiedzieć, że Brama położona jest nad ulicą Chrobrego (jeden z pasów ulicy przebiega w przejeździe bramy) i w pobliżu nie ma parkingu dla samochodów osobowych. Najlepiej zaparkować na jednej z okolicznych ulic i przejść się kawałek pieszo.
Praktyczne informacje dla zwiedzających
Zwiedzanie Bramy Wałowej jest możliwe w określonych godzinach, związanych z działalnością galerii. Brama jest otwarta dla zwiedzających w czwartki od godziny 17:00 do 20:00, kiedy odbywają się zajęcia dla dorosłych. W te dni można spokojnie obejrzeć wnętrze i aktualne wystawy.
Jeśli planujesz wizytę w Stargardzie, warto połączyć zwiedzanie Bramy Wałowej z innymi atrakcjami Starego Miasta. W pobliżu znajdują się pozostałe fragmenty murów obronnych oraz kolegiata Mariacka – razem tworzą one zespół uznany za pomnik historii. Samo zwiedzanie bramy nie zajmie więcej niż 20-30 minut, chyba że akurat trwa ciekawy wernisaż.
Wstęp do galerii jest zazwyczaj bezpłatny, choć warto to potwierdzić przed wizytą, szczególnie w przypadku specjalnych wydarzeń czy warsztatów. Dla osób zainteresowanych warsztatami plastycznymi najlepiej skontaktować się ze stowarzyszeniem i zapytać o szczegóły zapisów.
Brama Wałowa to miejsce, gdzie można dotknąć historii i jednocześnie poczuć puls współczesnej kultury. Nie jest to atrakcja na cały dzień, ale zdecydowanie warta odwiedzenia podczas spaceru po Stargardzie – szczególnie jeśli trafimy na jeden z comiesięcznych wernisaży.