Cmentarz Centralny Szczecin

Cmentarz Centralny w Szczecinie to największy cmentarz w Polsce i trzeci pod względem wielkości w Europie. Rozciąga się na powierzchni ponad 172 hektarów i od momentu otwarcia w 1901 roku spoczęło tu ponad 300 tysięcy osób. To nie tylko nekropolia, ale także ogromny park dendrologiczny z unikalnymi zabytkowymi nagrobkami i bogatą szatą roślinną, który zajął 5. miejsce w konkursie National Geographic „Siedem Nowych Cudów Polski”.

Historia cmentarza – od pruskiej nekropolii do polskiego dziedzictwa

Potrzeba budowy nowego cmentarza w Szczecinie pojawiła się pod koniec XIX wieku, gdy małe przykościelne cmentarze zostały całkowicie przepełnione. Po 1873 roku, gdy Szczecin przestał być twierdzą i zniesiono związane z tym ograniczenia budowlane, miasto zaczęło gwałtownie się rozwijać. Wybrano tereny rolnicze między dzisiejszą ulicą Mieszka I, Ku Słońcu a linią kolejową.

Projekt wykonał architekt miejski Wilhelm Meyer-Schwartau, który wzorował się na wielkich nekropoliach Hamburga i Wiednia. Cmentarz oficjalnie otwarto 6 grudnia 1901 roku, choć prace nad główną bramą i budynkami administracyjnymi trwały jeszcze do 1903 roku. Początkowo zajmował 64 hektary, ale już po 1919 roku nastąpiła rozbudowa według projektu Georga Hanniga, pierwszego dyrektora cmentarza.

Polska historia nekropolii rozpoczęła się latem 1945 roku, gdy naczelnik Wydziału Zieleni i Lasów Barbara Zaremba wyznaczyła pierwszą kwaterę pod pochówki. Dziś nazywa się ją Kwaterą Pionierów.

W 1981 roku podczas prac remontowych wybuchł pożar, który strawił znaczną część budowli kaplicy cmentarnej – całkowicie spłonęła centralna kopuła. Odbudowa trwała 13 lat, a pierwsza ceremonia pogrzebowa odbyła się dopiero w marcu 1994 roku.

Architektura i układ przestrzenny – park zamiast typowego cmentarza

Cmentarz został zaprojektowany jako nowoczesny obiekt łączący funkcję miejsca pochówku z kunsztem sztuki ogrodniczo-parkowej. Architekci zadbali o to, by między grobami znajdowało się możliwie jak najwięcej obszarów zielonych. W starszej, wschodniej części dominują alejki o przebiegu przypominającym koła, co tworzy charakterystyczny układ przestrzenny.

Brama główna ma szerokość aż 77 metrów i została zbudowana w stylu neoromańskim. Wystrój rzeźbiarski wykonał szczeciński artysta Bolcke. Do bramy przylegają dwa skrzydła – wschodnie z administracją cmentarną oraz zachodnie z zapleczem gospodarczym. Podczas nalotów alianckich w czasie II wojny światowej brama uległa poważnym uszkodzeniom. Odbudowano ją osiemnaście lat później, ale bez czaszy z krucyfiksem, która pierwotnie górowała nad wejściem.

Kaplica cmentarna to najbardziej charakterystyczny element całego założenia. Wyróżnia się bogatą, malowniczą elewacją. W 2005 roku przy kaplicy rozpoczęło pracę krematorium.

Zabytkowe nagrobki i groby znanych postaci

Na terenie cmentarza zachowało się wiele przedwojennych nagrobków o wysokiej wartości artystycznej. Warto zwrócić uwagę na wielki głaz rodziny Bernharda Stoewera, twórcy znanych zakładów metalowych, monumentalną kolumnadę rodziny Hentschel czy stelę słynnego nadburmistrza Szczecina Hermanna Hakena i jego żony Johanny. Znajduje się tu także nagrobek architekta cmentarza Wilhelma Meyera-Schwartau.

Zachowały się również pomniki poświęcone żołnierzom poległym w I wojnie światowej, krzyż upamiętniający poległych w wojnie prusko-francuskiej (1870-1871) oraz głaz poświęcony marynarzom ze statku „Augsburg”, którzy zaginęli 25 stycznia 1915 roku.

Z polskich osobistości spoczywają tu m.in. Guido Reck (malarz i pedagog), Janina Szczerska (pionier szczecińskiego szkolnictwa), Wiesław Dachowski (dziennikarz radiowy), Ireneusz Gwidon Kamiński (prozaik), Florian Krygier (trener i działacz piłkarski, jeden z twórców Pogoni Szczecin) oraz kapitanowie żeglugi wielkiej Konstanty Maciejewicz i Antoni Ledóchowski.

W 1914 roku wprowadzono szczegółowy regulamin określający wygląd nagrobków. Wysokość była ściśle regulowana, zabroniono używać polerowanych marmurów czy granitów, nie było mowy o zdjęciach, gipsowych figurkach czy metalowych płytach. Grób, którym przez dwa lata nikt się nie opiekował – likwidowano.

Park dendrologiczny – egzotyczne drzewa w sercu miasta

Cmentarz Centralny to także wielki ogród dendrologiczny z bogatą kolekcją roślin. Rośnie tu wiele gatunków egzotycznych, w tym miłorząb dwuklapowy – drzewo występujące naturalnie tylko w Chinach, które może dożyć nawet 4000 lat. To prawdziwa gratka dla miłośników przyrody.

Na terenie nekropolii wytyczono dwie trasy: historyczną i dendrologiczną, które pozwalają poznać zarówno cmentarną historię, jak i bogactwo flory. Całość przecinają liczne alejki – przed 1945 rokiem cmentarz wyposażony był w 11 km dróg przejezdnych i aż 60 km dróg pieszych. Znajdują się tu także mostki i punkty widokowe, które czynią spacer jeszcze bardziej atrakcyjnym.

Dla kogo to miejsce?

Cmentarz Centralny to przede wszystkim cel dla osób zainteresowanych historią, architekturą sepulkralną i sztuką nagrobną. Miłośnicy przyrody docenią bogactwo dendrologiczne i parkowy charakter terenu. To także dobre miejsce na spokojny spacer z dala od miejskiego zgiełku – 172 hektary zapewniają przestrzeń i ciszę.

Warto przyjść tu z aparatem fotograficznym – monumentalna brama główna, zabytkowe nagrobki i malownicze alejki to doskonałe obiekty do fotografii. Osoby interesujące się genealogią mogą skorzystać z wyszukiwarki miejsc pochówku dostępnej na stronie administracji cmentarza.

Nie jest to typowa atrakcja dla rodzin z małymi dziećmi, choć starsze dzieci zainteresowane historią czy przyrodą mogą znaleźć tu wiele do odkrycia.

Informacje praktyczne – dojazd, godziny otwarcia

Cmentarz znajduje się w południowo-zachodniej części Szczecina, w dzielnicy Gumieńce. Brama główna mieści się przy ulicy Ku Słońcu 125a. Do nekropolii prowadzi łącznie 9 bram – poza główną, cztery kolejne znajdują się przy ul. Ku Słońcu (w tym przy ul. Karola Miarki i Santockiej), jedna od ul. Dworskiej, jedna od ul. Wierzbowej, a dwie od strony ul. Mieszka I.

Dojazd komunikacją miejską: Do cmentarza można dojechać tramwajem lub autobusem – przystanek znajduje się w pobliżu bramy głównej. Szczegółowe informacje o aktualnych połączeniach dostępne są na stronie szczecińskiego ZDiTM.

Godziny otwarcia: Cmentarz jest czynny codziennie. Wejście na teren nekropolii jest bezpłatne.

Ile czasu przeznaczyć: Na spokojny spacer wzdłuż jednej z wyznaczonych tras warto przeznaczyć minimum 1-1,5 godziny. Osoby zainteresowane dokładnym zwiedzaniem zabytkowych nagrobków i dendrologicznych osobliwości mogą spędzić tu nawet 2-3 godziny.

Dodatkowe informacje: Na terenie cmentarza działa administracja, która udziela informacji o miejscach pochówku od 1945 roku. Dostępna jest również wyszukiwarka online na oficjalnej stronie cmentarzy szczecińskich. Przy kaplicy funkcjonuje krematorium.

Warto pamiętać, że to miejsce aktywnie funkcjonujące – odbywają się tu ceremonie pogrzebowe, więc należy zachować odpowiedni szacunek i ciszę.