Muzeum Archeologiczno‑Historyczne w Stargardzie jest jednym z tych miejsc, w których historia miasta rozpisuje się na wiele równoległych wątków – od najdawniejszych śladów osadnictwa, przez średniowieczną potęgę miejską i czas pruskiej administracji, aż po współczesną opowieść o powojennej odbudowie i codzienności mieszkańców. Już sam fakt, że instytucja funkcjonuje równocześnie w reprezentacyjnych kamieniczkach przy Rynku Staromiejskim oraz w XVI‑wiecznej Bastei wciśniętej w ciąg murów obronnych, sprawia, że wizyta zamienia się w podróż nie tylko po salach wystawowych, ale też po kluczowych miejscach stargardzkiego pejzażu. Z perspektywy osoby, która lubi łączyć zwiedzanie zabytków z obserwowaniem życia miasta, jest to wyjątkowe doświadczenie – muzeum naturalnie wpisuje się w spacer po starówce, a później płynnie przenosi uwagę w stronę zielonego Parku Piastowskiego i linii średniowiecznych fortyfikacji.
Muzeum w sercu starego miasta
Najbardziej klasyczne muzealne wrażenia czekają w głównym gmachu przy Rynku Staromiejskim, gdzie barokowy odwach i przylegające do niego kamieniczki tworzą zwartą, reprezentacyjną pierzeję w sąsiedztwie ratusza. Odwach, z podcieniowym przyziemiem i spokojnie rytmizowaną fasadą, zdradza militarną przeszłość budynku – niegdyś stacjonowała tu straż garnizonowa, dziś w jego wnętrzu dominują gabloty, archiwalia i aranżacje opowiadające o dziejach miasta. Z zewnątrz całość wygląda jak naturalne przedłużenie rynku, ale po przekroczeniu progu pojawia się poczucie wejścia w inną rzeczywistość: gwar placu zostaje za drzwiami, a kolejne sale otwierają się jedna po drugiej, prowadząc przez uporządkowany narracyjnie świat stargardzkiej historii.
Historia instytucji i kolekcji
Początki muzeum sięgają pierwszych dekad XX wieku, kiedy gromadzone zbiory mieściły się jeszcze w jednym z pokoi ratusza, bardziej przypominając bogatszy gabinet kolekcjonera niż nowoczesną instytucję kultury. Z biegiem lat ekspozycje przenoszono do kolejnych budynków: w okresie międzywojennym do odwachu, a po wojnie – do zabytkowej Bramy Pyrzyckiej, w której urządzono pierwsze stałe wystawy historyczną i militarną. Dzisiejszy kształt muzeum, z główną siedzibą w odwachu i kamieniczkach przy rynku oraz oddziałem w Bastei, ukształtował się w drugiej połowie XX wieku i jest efektem systematycznego rozwoju zbiorów oraz rozbudowy zaplecza naukowego.
Struktura działów i profil badawczy
Obecnie muzeum działa jak dobrze uporządkowany organizm, w którym każdy dział odpowiada za inną część opowieści o Stargardzie i regionie. Trzon tworzy dział archeologii, zajmujący się dokumentowaniem najdawniejszych śladów osadnictwa i badań w obrębie miasta oraz okolicznych miejscowości, obok niego funkcjonuje dział historii i badań nad współczesnością, dział dokumentacji zabytków oraz dział upowszechniania sztuki, odpowiedzialny za wystawy artystyczne i działania popularyzatorskie. W praktyce przekłada się to na szeroką ofertę – od klasycznych ekspozycji muzealnych przez projekty edukacyjne, po wydarzenia w przestrzeni miejskiej, takie jak spacery historyczne poświęcone odbudowie zniszczonych zabytków po II wojnie światowej.
Wystawy stałe – od codzienności po farmację
W głównej siedzibie muzeum szczególnie wyraźnie widać, jak starannie dobrane artefakty potrafią opowiedzieć o codziennym życiu dawnych mieszkańców Stargardu i o przemianach, jakie przyniosło XX stulecie. Na stałych wystawach dominuje perspektywa miejska: zamiast abstrakcyjnych dat pojawiają się konkretne przedmioty, stroje, fotografie, dokumenty i pamiątki, które pozwalają wyobrazić sobie miejskie ulice, sklepy, urzędy i mieszkania w różnych okresach historii.
Stargard po 1945 roku
Jedna z najważniejszych stałych ekspozycji poświęcona jest historii miasta po 1945 roku, czyli czasowi, kiedy ruiny po zniszczeniach wojennych stopniowo zmieniały się w odbudowane kwartały, a do Stargardu napływała nowa ludność. W gablotach i aranżowanych wnętrzach powojenne realia pokazują nie tylko skale zniszczeń i planową odbudowę, ale też zwykłą codzienność – życie w blokach, funkcjonowanie zakładów pracy, szkoły, aktywność lokalnych stowarzyszeń czy rozwój kultury. Przyglądając się tym fragmentom ekspozycji, łatwo zestawić je z obrazem miasta widocznym dziś za oknami i uchwycić, jak w krótkim czasie zmieniła się jego struktura społeczna i architektoniczna.
Aptekarstwo pomorskie i stargardzkie
Osobny, bardzo charakterystyczny rozdział muzealnej narracji stanowi wystawa poświęcona aptekarstwu pomorskiemu i stargardzkiemu, rozpięta na wielu stuleciach. Zgromadzone tu przedmioty – od ceramicznych i szklanych naczyń, przez wagi, moździerze i dawne opakowania leków, po dokumentację z aptek oraz reklamy – budują obraz zawodu, który wymagał ogromnej wiedzy, a zarazem odgrywał kluczową rolę w lokalnej społeczności. Wnętrza urządzone na wzór starej apteki, z rzędem szufladek, regałami pełnymi buteleczek i subtelnym półmrokiem, w którym dobrze wyeksponowane są detale, należą do najbardziej nastrojowych fragmentów całego muzeum i na długo pozostają w pamięci.
Basteja – muzeum w murach obronnych
Drugim, równie ważnym obliczem muzeum jest Basteja – XVI‑wieczny element dawnych miejskich fortyfikacji, stojący w południowo‑zachodnim fragmencie murów, w pobliżu Bramy Pyrzyckiej i Baszty Tkaczy. Sam budynek, o masywnej sylwetce i surowej fakturze cegły, robi szczególne wrażenie, zwłaszcza gdy wchodzi się do niego od strony zieleni Parku Piastowskiego, gdzie mury obronne wydają się naturalnie wyrastać z drzew i trawników. Świadomość, że jeszcze w 1945 roku Basteja była wypalona i częściowo zniszczona, a dopiero rekonstrukcja zakończona w 1980 roku przywróciła ją do życia, dodatkowo wzmacnia poczucie obcowania z miejscem o trudnej, ale szczęśliwie domkniętej historii.
Wystawa o dziejach miasta na czterech kondygnacjach
Wnętrze Bastei zostało pomyślane jak wielopoziomowa opowieść o Stargardzie – każda kondygnacja ma własny temat przewodni, a całość prowadzi od najstarszych dziejów po czasy nowożytne i międzywojenne. Na ekspozycji prezentowanych jest ponad 300 artefaktów oraz około 1000 rycin, map i archiwaliów, rozpisanych na cztery tematyczne piętra, takie jak religia i sztuka sakralna, miasto i samorząd czy inne aspekty życia społecznego i kulturalnego. Spacer po wąskich schodach między poziomami potęguje wrażenie podróży – przy każdym kolejnym wejściu wyżej miasto odsłania inną twarz, a dawne dokumenty i przedmioty codziennego użytku zyskują dodatkowy kontekst dzięki bliskości średniowiecznych murów.
Związek z miejskimi fortyfikacjami
Basteja nie funkcjonuje jako odizolowany obiekt, ale jest naturalnie wkomponowana w system murów miejskich, który należy do największych atrakcji Stargardu. Po wyjściu z muzeum można od razu kontynuować spacer wzdłuż umocnień, podziwiać Basztę Tkaczy, Bramę Pyrzycką i kolejne fragmenty murów, zestawiając wiedzę zdobytą na wystawie z tym, co widać w terenie. Dzięki temu wizyta zyskuje podwójny wymiar: z jednej strony klasycznego zwiedzania ekspozycji, z drugiej – plenerowej lekcji historii, w której dawne dokumenty, ryciny i plany od razu można skonfrontować z rzeczywistym układem miasta.
Wydarzenia, festyny i życie muzeum
Muzeum Archeologiczno‑Historyczne w Stargardzie nie ogranicza się do stałych wystaw, ale bardzo wyraźnie zaznacza swoją obecność w życiu miasta poprzez rozbudowany program wydarzeń, wykładów, lekcji muzealnych i spacerów tematycznych. W kalendarzu regularnie pojawiają się promocje publikacji, spotkania z badaczami, warsztaty dla dzieci i młodzieży oraz specjalne akcje, takie jak historyczne spacery poświęcone odbudowie zabytków po II wojnie światowej, prowadzone w przestrzeni miejskiej. To sprawia, że muzeum pełni rolę nie tylko strażnika przeszłości, ale też aktywnego centrum, które pomaga interpretować historię miasta w odniesieniu do współczesności.
Festyn „W krainie Gryfa”
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych wydarzeń organizowanych przez muzeum jest festyn historyczny „W krainie Gryfa”, odbywający się w ramach Dni Stargardu w okolicach Bastei i w Parku Piastowskim. Przez dwa dni teren wokół muzealnego oddziału wypełniają obozowiska rekonstruktorów, pokazy walk, warsztaty rzemiosł, stoiska edukacyjne i animacje, które pozwalają zobaczyć, jak mogła wyglądać codzienność w czasach, gdy gryf był jednym z najważniejszych symboli Pomorza. Podczas festynu zwiedzanie Bastei bywa możliwe za symboliczną złotówkę, co dodatkowo zachęca do wejścia do środka między kolejnymi pokazami i przeniesienia się z plenerowej inscenizacji do narracji muzealnej.
Noc Muzeów i wystawy czasowe
Ważnym elementem funkcjonowania placówki są Noc Muzeów oraz cyklicznie zmieniane wystawy czasowe, organizowane zarówno w gmachu głównym przy rynku, jak i w Bastei. Podczas Nocy Muzeów oba obiekty otwierają się na wieczornych gości, a wstęp jest bezpłatny, co sprzyja bardziej swobodnemu, nieco festynowemu zwiedzaniu połączonemu z dodatkowymi atrakcjami tematycznymi. Ciekawym przykładem ekspozycji czasowej była wystawa „Orzeł czy reszka? Monety w historii, historia w monetach”, która wprowadzała w świat numizmatyki i pokazywała, jak wiele o polityce i gospodarce poszczególnych epok zdradzają same monety.
Informacje dla odwiedzających
Planowanie wizyty w muzeum wymaga uwzględnienia lokalizacji obu obiektów oraz godzin otwarcia, które są dostosowane do rytmu miasta i potrzeb zwiedzających. Główna siedziba przy Rynku Staromiejskim zapewnia łatwy dostęp podczas spaceru po starówce, natomiast Basteja, położona w Parku Piastowskim w sąsiedztwie Bramy Pyrzyckiej, naturalnie łączy muzealne zwiedzanie z rekreacją w zielonej przestrzeni. W praktyce wygodnie jest połączyć oba miejsca w jedną trasę – rozpocząć od rynku, a następnie zejść w stronę murów i zakończyć wizytę w Bastei lub zrobić to w odwrotnej kolejności, w zależności od pory dnia.
Muzeum Archeologiczno‑Historyczne w Stargardzie ma swoją główną siedzibę w zespole barokowych kamieniczek i dawnego odwachu przy Rynku Staromiejskim 2–4, a oddział w Bastei mieści się w południowo‑zachodnim odcinku murów miejskich, w rejonie Bramy Pyrzyckiej i Baszty Tkaczy, w otoczeniu Parku Piastowskiego. Do centrum starego miasta najwygodniej dotrzeć pieszo z dworca kolejowego i autobusowego (spacer zajmuje kilkanaście minut) lub komunikacją miejską, której linie zatrzymują się w pobliżu śródmieścia; dla zmotoryzowanych dostępne są parkingi w strefie centrum, skąd kilka kroków dzieli od wejścia do muzeum.
Aktualne godziny otwarcia szczegółowo publikowane są na stronie muzeum, przy czym Basteja funkcjonuje zwykle jako podstawowy, całotygodniowy oddział z wejściami w ciągu dnia, natomiast gmach przy rynku bywa czasowo zamykany w związku ze zmianą ekspozycji lub przygotowaniem nowych wystaw. W wybrane dni tygodnia wstęp do muzeum może być bezpłatny, a podczas specjalnych wydarzeń – takich jak Noc Muzeów czy festyn „W krainie Gryfa” – obowiązują preferencyjne zasady zwiedzania, w tym symboliczne bilety do Bastei lub całkowicie darmowe wejścia, dlatego przed przyjazdem warto sprawdzić bieżące komunikaty instytucji.
Cennik biletów obejmuje najczęściej bilety normalne, ulgowe oraz rodzinne, z możliwymi zniżkami dla dzieci, młodzieży, seniorów i zorganizowanych grup, a także odrębnymi zasadami dla wystaw specjalnych i wydarzeń edukacyjnych. Szczegółowe informacje o cenach, rezerwacji lekcji muzealnych, oprowadzaniach z przewodnikiem i dostępności językowych wersji zwiedzania udostępniane są poprzez dział kontaktu muzeum (adres Rynek Staromiejski 2–4, numer telefonu oraz e‑mail), dzięki czemu łatwo dopasować wizytę do potrzeb rodzin, grup szkolnych czy turystów indywidualnych.
Wrażenia z wizyty i znaczenie muzeum
Wizyta w Muzeum Archeologiczno‑Historycznym w Stargardzie pozostawia poczucie dobrze spędzonego czasu – nie tylko z powodu ciekawych ekspozycji, ale przede wszystkim dzięki spójności, z jaką instytucja opowiada o mieście w różnych skalach. Z jednej strony są tu mikrohistorie zaklęte w pojedynczych przedmiotach: butelkach po lekach, dokumentach cechowych, fotografiach rodzinnych i miejskich planach, z drugiej – szeroka perspektywa dziejów, która łączy średniowieczne początki z powojenną odbudową i współczesnym rozwojem. Szczególną rolę odgrywa tu Basteja, bo połączenie nowoczesnej ekspozycji z surowymi, ceglanymi ścianami fortyfikacji sprawia, że historia jest dosłownie wpisana w architekturę budynku.
Muzeum jako brama do Stargardu
Dla osoby poznającej Stargard po raz pierwszy muzeum staje się czymś w rodzaju bramy interpretacyjnej – miejscem, od którego warto zacząć, aby lepiej rozumieć późniejsze spacery po mieście. Wiedza zdobyta na wystawach bardzo szybko przydaje się przy oglądaniu ratusza, kościołów, murów obronnych czy innych zabytków, pomagając czytać detale architektoniczne i układ ulic jak otwartą księgę. W efekcie zarówno historyczne centrum, jak i obrzeża miasta przestają być zwykłą przestrzenią, a stają się tłem dla opowieści, którą muzeum inicjuje w swoich salach, ale której zakończenie zależy już od dalszych wyborów zwiedzającego.
Miejsce do powrotów
Ze względu na zróżnicowanie wystaw – stałych, czasowych i plenerowych wydarzeń – muzeum należy do tych miejsc, do których warto wracać, nawet jeśli zna się już podstawową narrację o mieście. Kolejne wizyty pozwalają skoncentrować się na innych wątkach: raz bardziej na archeologii, innym razem na historii powojennej, farmacji czy współczesnych projektach artystycznych, a udział w festynach i Nocy Muzeów dodaje muzealnym treściom lekkości i elementu zabawy. To połączenie solidnej, źródłowej wiedzy z atrakcyjną formą sprawia, że Muzeum Archeologiczno‑Historyczne w Stargardzie pełni nie tylko rolę strażnika dziedzictwa, ale też żywej instytucji, która na bieżąco współtworzy kulturalną tożsamość miasta.