Na południowym skraju historycznego Stargardu wciąż stoi strażniczka dawnego miasta – smukła, wysoka wieża, której ceglane szczyty wyrastają ponad linię zabudowy i przyciągają wzrok z daleka. Brama Pyrzycka, bo o niej mowa, jest jednym z tych miejsc, które bardzo wyraźnie przypominają, że kiedyś wjazd do miasta był wydarzeniem kontrolowanym, spowalnianym i poddawanym rygorom obrony, a nie tylko kwestią przejechania kolejnego skrzyżowania. Pierwszy spacer w jej okolicę daje to szczególne uczucie przekraczania progu – nie tylko między dzielnicami, ale między współczesnością a światem średniowiecznych murów, baszt i fos.
Brama Pyrzycka na mapie Stargardu
Brama Pyrzycka zamyka od południa historyczne centrum Stargardu, wyrastając w ciągu murów obronnych w miejscu, gdzie dawniej biegł ważny trakt prowadzący w kierunku Pyrzyc i dalej w głąb Pomorza. Dziś otacza ją zwykły, żyjący własnym rytmem ruch uliczny, ale wystarczy stanąć na chwilę przy przejeździe, by wyobrazić sobie, że zamiast samochodów przed bramę podciągają wozy kupieckie i konne patrole. Wysoka, czworoboczna bryła jest widoczna z kilku kierunków, co ułatwia orientację podczas spaceru – w praktyce staje się naturalnym drogowskazem prowadzącym do najlepiej zachowanego fragmentu murów Stargardu. Z tej perspektywy brama nie jest samotnym zabytkiem, lecz częścią większej całości, gdzie każdy odcinek muru i każda baszta dopowiada fragment historii miejskich fortyfikacji.
Z zewnątrz uderza przede wszystkim proporcja – stosunkowo niewielki ostrołukowy przejazd na dole i wysoka wieża nad nim, jakby architekci chcieli podkreślić, że ten, kto wjeżdżał do miasta, zawsze znajdował się „pod czyimś okiem”. Wrażenie spotęgowane jest dzięki rozczłonkowanej elewacji, która nie tworzy jednolitej płaszczyzny, lecz składa się z szeregu wnęk, blend i podziałów, nadających budowli lekkości mimo jej obronnej funkcji. Z tej strony widać też najlepiej przejście od kamiennego cokołu do ceglanej nadbudowy – różnica materiałów od razu podpowiada, że historia bramy to nie jedna, lecz kilka następujących po sobie faz budowy i modernizacji.
Historia bramy – od kamiennej podstawy do ceglanej wieży
Początki Bramy Pyrzyckiej sięgają końca XIII wieku, kiedy Stargard zaczął otaczać się murowanymi fortyfikacjami, zastępując wcześniejsze umocnienia drewniano-ziemne. Najstarszym elementem jest kamienna podstawa o wysokości około sześciu metrów, wzniesiona z nieregularnych głazów polnych układanych w warstwy – typowej techniki budowlanej tego okresu. Dopiero później, w XV wieku, nad tą solidną, ale dość surową bazą wyrosły ceglane kondygnacje, zamieniając prostą wieżę w reprezentacyjną bramę wjazdową o wyraźnym gotyckim charakterze. Ten rozdźwięk pomiędzy ciężkim kamiennym „fundamentem” a bardziej wyszukaną ceglaną partią górną jest jednym z najciekawszych wizualnych aspektów bramy, które można spokojnie studiować stojąc tuż pod jej ścianami.
W czasach, gdy brama pełniła jeszcze aktywną funkcję obronną, wjazd do miasta był procesem wieloetapowym. Z zewnątrz na przybysza czekały dwie niskie baszty przedbramia, połączone łącznikiem i mostem zwodzonym nad fosą, a dopiero za nimi – właściwa wieża bramna. Po drodze trzeba było przejść przez gardziel, czyli wąski, wydłużony tunel, w którym każdy krok znajdował się pod kontrolą straży. Wnętrze górnych kondygnacji wykorzystywano jako pomieszczenia obronne i obserwacyjne: z ganku strzeleckiego na jednym z poziomów można było prowadzić ostrzał do przodu i w bok, a wąskie otwory w blendach służyły za strzelnice. Dziś przedbramia już nie ma – rozebrano je w XIX wieku – dlatego stojąc przy samej bramie trzeba uruchomić wyobraźnię, by odtworzyć tę rozbudowaną sekwencję obronną.
Architektura i detale, które warto wypatrzyć
Brama Pyrzycka stoi na planie zbliżonym do kwadratu o boku nieco ponad jedenastu metrów, co w połączeniu z kilkoma kondygnacjami wysokości daje potężną, ale bardzo proporcjonalną bryłę. Kamienna część dolna pełni rolę surowego cokołu, nad którym wyrasta ceglane piętro z przejazdem sklepionym ostrołukiem. Wrażenie robi ślad po dawnej bronie, czyli ciężkiej, opuszczanej kracie – to wąska pionowa szczelina nad przejazdem, dzięki której łatwo wyobrazić sobie moment zamykania bramy w obliczu zagrożenia. Powyżej rozciągają się kolejne kondygnacje, rozczłonkowane rytmicznie rozmieszczonymi blendami o różnych kształtach. To właśnie te „ślepe okna” nadają elewacji wyraźny rys gotyckiej dekoracyjności.
Blendy wymyślono nie tylko po to, by urozmaicić płaszczyznę ściany, ale też by optycznie ją „odchudzić”. W Bramy Pyrzyckiej można doliczyć się form ostrołukowych, kolistych i półkolistych, a w niektórych z nich umieszczono dodatkowo otwory strzelnicze. Jeszcze wyżej, w partii szczytowej, pojawiają się niewielkie wnęki w kształcie tarcz herbowych – dziś puste, ale kiedyś zapewne wypełnione malowanymi lub rzeźbionymi symbolami, które miały mówić coś o przynależności i aspiracjach miasta. Całość zwieńczona jest dwoma schodkowymi szczytami, połączonymi dachem siodłowym, co nadaje bramie nieco „katedralny” wyraz, choć w rzeczywistości była to przede wszystkim maszyna obronna. Oglądanie jej z bliska przypomina trochę studiowanie kart średniowiecznego podręcznika architektury – tylko że w skali jeden do jednego.
Brama jako część systemu obronnego i symbol miasta
Stargard był miastem, które bardzo poważnie traktowało sprawy obrony – mury miały ponad dwa kilometry długości, a w ich obwodzie wzniesiono kilka bram i wiele baszt, tworząc jeden z najpotężniejszych systemów fortyfikacji w regionie. Brama Pyrzycka była jednym z najważniejszych punktów tego układu, bo kontrolowała ruch na głównym szlaku lądowym od strony południowej. Połączona z najlepiej zachowanym odcinkiem murów, do dziś pozwala zrozumieć, jak funkcjonowała średniowieczna „granica” między miastem a światem zewnętrznym. Wystarczy przejść się wzdłuż murów na odcinku w jej sąsiedztwie, by zobaczyć, jak zmienia się wysokość, grubość i rozmieszczenie strzelnic w zależności od ukształtowania terenu.
Współcześnie Brama Pyrzycka wraz z murami i kolegiatą tworzy zespół uznany za Pomnik Historii – jedno z najważniejszych wyróżnień, jakie może otrzymać zabytek w Polsce. To formalne potwierdzenie tego, co na poziomie intuicji czuć już przy pierwszym spojrzeniu: że nie jest to zwykły fragment starej zabudowy, ale obiekt o znaczeniu przekraczającym granice miasta. W przeszłości brama mieściła m.in. siedzibę lokalnego muzeum, później oddział PTTK, a dziś, po kolejnych remontach, znów wykorzystywana jest do celów muzealnych i wystawienniczych. Dzięki temu życie w jej wnętrzu nie zamarło – to wciąż przestrzeń, do której warto zajrzeć, a nie tylko obejść ją dookoła i odhaczyć na liście.
Zwiedzanie wnętrza – schody, ganki i ślady przeszłości
Możliwość wejścia do środka Bramy Pyrzyckiej jest jednym z tych doświadczeń, które zostają w pamięci po wizycie w Stargardzie. W środku kryje się kilka kondygnacji połączonych wąskimi schodami, ciągnącymi się wzdłuż ściany niczym spiralny trakt obronny. Na poszczególnych poziomach można zobaczyć zachowane ślady pierwotnych rozwiązań konstrukcyjnych: zamurowane otwory, fragmenty dawnych stropów czy wykończenia murów, które różnią się fakturą i barwą w zależności od etapu przebudowy. Szczególnie interesujący jest ganek obronny z otworami strzelniczymi, z których przed wiekami obserwowano przedpole bramy i ewentualne ruchy nieprzyjaciela.
We wnętrzu pojawiają się także współczesne elementy muzealne – plansze, makiety czy fotografie pokazujące, jak wyglądał cały system obronny miasta oraz jak zmieniała się sama brama na przestrzeni wieków. To połączenie „surowej” substancji zabytkowej i łagodnie wprowadzonych treści edukacyjnych działa bardzo dobrze: z jednej strony czuć autentyczność miejsca, z drugiej łatwiej odczytać ukryte w murach informacje. Z wysoko położonych otworów i okiennic rozciąga się ciekawy widok na okoliczną zabudowę, a kontrast między współczesnymi ulicami a średniowiecznymi murami szczególnie mocno uświadamia, jak długą drogę przeszło to miejsce. Wchodząc i schodząc po schodach, łatwo złapać się na myśli, że niektóre zakręty wyglądały zapewne bardzo podobnie pięćset lat temu.
Brama Pyrzycka w codziennym pejzażu miasta
Choć Brama Pyrzycka jest zabytkiem o randze ogólnopolskiej, pozostaje jednocześnie częścią codziennego pejzażu Stargardu. Pod bramą przechodzą mieszkańcy skracający sobie drogę, obok przejeżdżają samochody, a na pobliskich ławkach siadają osoby, które traktują jej obecność jak coś zupełnie oczywistego. To właśnie ten splot „wielkiej historii” z miejską zwyczajnością sprawia, że brama tak dobrze wpisuje się w atmosferę miasta. Z jednej strony jest obowiązkowym punktem na trasie zwiedzania, z drugiej – czymś w rodzaju charakterystycznego zakrętu ulicy, który po prostu się zapamiętuje.
Szczególnie ciekawie wygląda brama w różnych porach dnia i roku. O poranku ciepłe światło podkreśla fakturę kamieni w dolnej części, a wyżej wydobywa z cegieł delikatne przejścia odcieni od pomarańczowego po brunatny. W pochmurne dni sylwetka wieży odcina się wyraźnym konturem na tle szarego nieba, co nadaje jej niemal teatralny, nieco mroczny charakter – jak z ryciny z podręcznika historii. Zimą śnieg zatrzymujący się na gzymsach i szczytach rysuje dodatkowe linie i akcenty, dzięki czemu brama wygląda, jakby ktoś podkreślił ołówkiem wszystkie kluczowe krawędzie. To jeden z tych zabytków, do których warto wracać wielokrotnie, za każdym razem odkrywając coś innego w detalu lub w otoczeniu.
Informacje dla odwiedzających
Brama Pyrzycka znajduje się przy ulicy Mieszka I w południowej części historycznego centrum Stargardu; do bramy można dojść pieszo ze stacji kolejowej w kilkanaście minut, prowadząc spacer przez starówkę i wzdłuż fragmentów murów obronnych.
Zwiedzanie zewnętrznej części Bramy Pyrzyckiej jest możliwe o każdej porze dnia, natomiast wejście do środka odbywa się w wyznaczonych godzinach, które ustalane są przez Muzeum Archeologiczno‑Historyczne w Stargardzie – przed wizytą warto sprawdzić aktualne informacje na stronie muzeum lub miasta.
Wejście do wnętrza bramy może wiązać się z zakupem biletu muzealnego; w różnych sezonach obowiązują inne ceny i ewentualne zniżki, dlatego najlepiej traktować podawane kwoty jako orientacyjne i każdorazowo potwierdzać je w kasie muzeum lub w oficjalnych komunikatach.
W bezpośrednim sąsiedztwie Bramy Pyrzyckiej dostępne są miejsca parkingowe przy ulicach dojazdowych, a sam zabytek wygodnie włączyć w pieszą trasę po stargardzkich fortyfikacjach, łącząc go m.in. z kolegiatą, Bramą Młyńską i wybranymi basztami.
Brama Pyrzycka jako punkt obowiązkowy na trasie po Stargardzie
Włączenie Bramy Pyrzyckiej do planu zwiedzania Stargardu jest naturalnym krokiem dla kogoś, kto chce zrozumieć „od środka”, jak funkcjonowało kiedyś miasto otoczone murami. To miejsce, w którym widać jak na dłoni, że obrona i reprezentacja potrafiły iść w parze – solidna konstrukcja kamienno‑ceglana łączy się tu z bogatym detalem, a czysto praktyczne rozwiązania (brona, most zwodzony, gardziel) otoczone są starannie opracowaną dekoracją. Samo przejście przez ostrołukowy przejazd ma w sobie coś z rytuału – po chwili spędzonej na zewnętrznej stronie, skierowanej ku otwartemu przedpolu, nagle znajduje się człowiek we wnętrzu dawnego miasta, gdzie przestrzeń automatycznie się zagęszcza.
Brama Pyrzycka działa także trochę jak klamra dla spaceru po stargardzkich zabytkach. Można zacząć wędrówkę od niej, zaglądając do środka i oglądając mury z zewnątrz, by potem powoli przesuwać się w stronę kolegiaty, ratusza i dalej, albo odwrotnie – zostawić ją na koniec, traktując jako mocną puentę. W obu wariantach robi podobne wrażenie: pokazuje, jak bardzo konsekwentnie średniowieczne miasto broniło swojej przestrzeni i jak wiele z tej dawnej logiki przetrwało do dziś w układzie ulic, widokach i perspektywach. To zabytek, który nie tylko opowiada historię, ale też pomaga ją poczuć – w krokach po nierównych stopniach, w dotyku chropowatej cegły i w krótkiej ciszy, jaka zapada, kiedy ruch uliczny na chwilę zostaje za plecami.
Podsumowanie
Brama Pyrzycka w Stargardzie jest jednym z tych miejsc, które pokazują, jak wiele można wyczytać z jednego, pozornie prostego elementu miasta, jeśli poświęci się mu trochę uwagi. Wysoka, ceglana wieża osadzona na kamiennym fundamencie to nie tylko efektowny punkt w pejzażu, ale zapis kilku stuleci historii, od momentu wznoszenia pierwszych murów po współczesne prace konserwatorskie. Spotkanie z tym zabytkiem ma w sobie coś z lekcji architektury, historii wojskowości i opowieści o codziennym życiu dawnych mieszczan, którzy dzień w dzień przechodzili pod tą samą bramą.
Wrażenie robi zarówno monumentalność bryły, jak i finezja detalu – tarczowe wnęki, ostrołukowe blendy, ślad po bramie opuszczanej w dół, a także sam fakt, że w środku wciąż można zobaczyć pierwotne rozwiązania konstrukcyjne. Brama Pyrzycka dobrze podsumowuje charakter całego Stargardu: miasta, w którym gotycka cegła nie jest jedynie efektownym tłem do zdjęć, ale żywą częścią tożsamości. Dla kogoś, kto lubi patrzeć na zabytki nie jak na odizolowane obiekty, lecz jak na fragment większej opowieści, ta brama staje się jednym z najciekawszych punktów na mapie Pomorza Zachodniego – miejscem, do którego łatwo wrócić myślami długo po zakończeniu spaceru.