Już pierwszy rzut oka na ceglano‑kamienne mury zamku w Pęzinie pokazuje, że nie jest to typowa atrakcja odwiedzana w tłumie i na szybko między kolejnymi punktami wycieczki. Z drogi krajowej nr 10, prowadzącej między Szczecinem a Stargardem, zamek pojawia się niespodziewanie – jak niewielka, ale niezwykle wyraźna wyspa historii, odseparowana od codziennego ruchu samochodów i współczesnej zabudowy. Średniowieczne mury joannitów, renesansowe skrzydła mieszkalne i neogotyckie dobudówki tworzą wielowarstwową opowieść, którą można poznawać zarówno w czasie zwiedzania z przewodnikiem, jak i spokojnego spaceru po dziedzińcu czy nad brzegiem Krępieli. Zamek w Pęzinie nie przytłacza rozmiarem – raczej stopniowo odsłania kolejne detale, pozwalając skupić się na fakturze cegły, śladach dawnych przekształceń, widokach z murów i atmosferze dawnej rezydencji rycerskiej.
Położenie i pierwsze wrażenia
Zamek stoi na sztucznym wyniesieniu terenu, w naturalnie obronnym miejscu, gdzie Krępiela i Pęzinka tworzą rodzaj wodnego „widełka”, oplatającego wzgórze od kilku stron. Taki wybór lokalizacji wzmacniał walory obronne warowni, a dziś przekłada się na bardzo plastyczny krajobraz – z jednej strony strome skarpy opadające ku rzece, z drugiej łagodniejsze, zielone stoki z widokiem na wieś i pola. Wjazd na teren rezydencji prowadzi przez bramę otwierającą się na dziedziniec, który zaskakuje proporcjami: nie jest ogromny, ale wystarczająco duży, by poczuć dystans między poszczególnymi skrzydłami i uchwycić ich różnice stylistyczne.
Na poziomie odczuć zamek robi wrażenie obiektu mocno osadzonego w krajobrazie, bardzo „przyziemnego” mimo obronnego charakteru murów. Wrażenie średniowiecznej surowości przełamują renesansowe i późniejsze detale – wyższe dachy o bardziej dekoracyjnych szczytach oraz tynkowane, boniowane elewacje o innej plastyce niż goła, gotycka cegła. Całość sprawia, że z jednej strony wyraźnie czuć tu klimat twierdzy joannitów, z drugiej – eleganckiej rezydencji ziemiańskiej przekształcanej i „doszlachetnianej” przez kolejne pokolenia właścicieli.
Zarys historii zamku
Średniowieczne początki
Pęzino należy do najstarszych ośrodków osadniczych w tej części Pomorza, a tradycja warownego dworu na wzgórzu sięga co najmniej końca XIII wieku, kiedy majątek należał do rodu rycerskiego de Pansin. W 1357 roku dobra te przeszły na własność rodu Borków, a w 1382 zostały odsprzedane joannitom, którzy stali się właścicielami Pęzina za zgodą księcia Warcisława V. Zakon rycerski zobowiązał się w zamian do udziału w obronie księstwa, co dobrze tłumaczy powstanie tu solidnej, nowoczesnej jak na czasy średniowiecza warowni.
Joannici wznieśli zamek na przełomie XIV i XV wieku, formując go w nieregularny czworobok wysokich murów obronnych wzbogaconych jednym skrzydłem mieszkalnym i narożną wieżą, konstrukcyjnie zbliżony do ich warowni w Łagowie i Swobnicy. Bryła była podporządkowana przede wszystkim funkcjom militarnym: masywne mury, ograniczona liczba otworów, prosty układ zabudowy oraz wykorzystanie naturalnej bariery wodnej rzek i mokradeł wokół wzgórza. W tym czasie zamek pełnił ważną rolę w systemie obronnym zakonu w tej części Pomorza, stanowiąc punkt oparcia dla kontroli okolicy i szlaków komunikacyjnych.
Od rezydencji joannitów po ród Puttkamerów
W kolejnych wiekach zamek przechodził przez różne ręce – fragmenty dziejów wiążą go zarówno z joannitami, jak i lokalnym rycerstwem, a następnie z pruską arystokracją. Szczególną rolę odegrała rodzina Puttkamerów, która najpierw administrowała majątkiem, a od 1703 roku stała się właścicielem rezydencji wraz z otaczającymi ją dobrami. To właśnie w czasach Puttkamerów warownia zaczęła wyraźniej ewoluować w kierunku wygodnej siedziby ziemiańskiej, w której obronność stopniowo ustępowała miejsca reprezentacji i wygodzie.
Około 1600 roku – jeszcze przed przejęciem majątku przez Puttkamerów – przystąpiono do zakrojonych na szerszą skalę prac budowlanych, w ramach których wzniesiono jednotraktowe, trójkondygnacyjne skrzydło mieszkalne. Równocześnie przekształcono całość w renesansową rezydencję, przykrytą wysokimi dachami o bogato rozczłonkowanych szczytach, przy czym część dawnych elementów obronnych zachowano jedynie szczątkowo. W kolejnych stuleciach obiekt był modernizowany – w XIX wieku Puttkamerowie dobudowali wschodnie skrzydło, utrzymane w stylistyce neogotyckiej i nadające zespołowi jeszcze bardziej romantycznego charakteru.
Przekształcenia nowożytne i stan obecny
Nowożytne przebudowy objęły także prace przy elewacjach – budynki otynkowano i pokryto boniowaniem, co zbliżyło ich wygląd do rezydencji pałacowych, a mniej do surowej twierdzy. Z czasem obok zamku pojawił się również niewielki kościół, który wzbogacił panoramę wzgórza i wprowadził dodatkowy, sakralny akcent w zamkowym krajobrazie. W XX wieku obiekt, jak wiele pomorskich rezydencji, przechodził trudne momenty związane z działaniami wojennymi i zmianami granic, jednak zachował zasadniczą strukturę oraz wiele oryginalnych elementów układu przestrzennego.
Współcześnie zamek w Pęzinie pełni funkcje turystyczne, hotelowe i eventowe, pozostając jednocześnie zabytkiem wpisanym do rejestru, objętym ochroną konserwatorską. Część wnętrz udostępniono do zwiedzania, inne zaadaptowano na potrzeby gości nocujących w obiekcie i uczestników wydarzeń kulturalnych, konferencji czy imprez tematycznych. Dzięki temu zamek nie jest „zamrożonym” muzeum, ale żyjącą strukturą, w której codzienność funkcjonowania hotelu i kawiarni współistnieje z narracją historyczną.
Architektura i układ zamku
Dziedziniec i układ murów
Rzut zamku oparty jest na nieregularnym czworoboku murów, wynikającym z adaptacji do ukształtowania wzgórza i dawnych umocnień wodnych. Pierwotnie mury obronne tworzyły spójny obwód z jednym skrzydłem mieszkalnym, z czasem uzupełnionym o kolejne części zabudowy, aż do ukształtowania pełnego zespołu z kilkoma skrzydłami o różnej wysokości i stylistyce. Dziedziniec wewnętrzny stanowi serce założenia – to z niego najlepiej widać, jak kolejne epoki dopisywały się do pierwotnego rdzenia warowni.
Spacer po dziedzińcu pozwala uchwycić relacje między masywną bryłą wieży narożnej a niższymi, bardziej „domowymi” skrzydłami mieszkalnymi. Z jednej strony dominują piony – wieża, szczyty dachów, fragmenty murów; z drugiej pojawiają się bardziej horyzontalne akcenty, jak ciągi okien czy boniowane podziały fasad. Kontrast między surową cegłą a otynkowanymi fragmentami elewacji tworzy czytelny podział na partie stricte obronne i reprezentacyjne.
Skrzydło gotyckie, renesansowe i neogotyckie
Skrzydło gotyckie, będące najstarszą częścią rezydencji, zdradza swoje pochodzenie zarówno w proporcjach, jak i detalach – w węższych otworach okiennych, wątku cegły oraz bardziej masywnych ścianach. Od niego zaczyna się narracja o joannickiej warowni, w której priorytetem była obronność, a nie dekoracja. Na tym tle mocniej wybrzmiewa późniejsze skrzydło renesansowe, trójkondygnacyjne, o jednokondygnacyjnym trakcie, z wyższą linią dachu i bogatszymi szczytami.
Skrzydło neogotyckie, dobudowane w XIX wieku po wschodniej stronie założenia, wprowadza romantyczny akcent charakterystyczny dla epoki fascynacji „średniowiecznymi” formami. Chociaż jest to stylizacja historyczna, dobrze komponuje się z wcześniejszymi partiami zamku, podkreślając jego warowny charakter i wydłużając bryłę w kierunku doliny. Wspólnym mianownikiem dla wszystkich faz pozostaje cegła jako podstawowy materiał, wzbogacona tynkowaniem i boniowaniem w partiach bardziej reprezentacyjnych.
Wnętrza i klimat zamku
W udostępnionych do zwiedzania wnętrzach dominuje mieszanka zachowanych elementów dawnego wystroju i współczesnych aranżacji dopasowanych do funkcji hotelowo‑turystycznych. W sali rycerskiej uwagę przyciąga wysokość przestrzeni, masywne ściany i sposób, w jaki światło filtruje się przez okna, wydobywając fakturę cegły oraz detale sklepień i belek. Kaplica zamkowa, choć niewielka, stanowi wyraźny, bardziej intymny akcent sakralny, kontrastujący z reprezentacyjnymi pomieszczeniami mieszkalnymi.
Komnaty mieszkalne, częściowo zaadaptowane na pokoje hotelowe, łączą atmosferę dawnej rezydencji z komfortem współczesnych wnętrz, nie próbując odtwarzać na siłę rekonstrukcji z konkretnych epok. Dzięki temu w pomieszczeniach zachowano czytelny rys historyczny, ale funkcjonują one realnie jako przestrzeń użytkowa, a nie jedynie dekoracyjna scenografia. Poszczególne poziomy łączą wąskie korytarze i schody, które przypominają o pierwotnie obronnym charakterze budowli.
Zwiedzanie i oferta turystyczna
Trasy zwiedzania i atrakcje
Zamek w Pęzinie oferuje kilka tras turystycznych dopasowanych do różnych potrzeb – od podstawowej ścieżki dla osób dysponujących ograniczonym czasem, po bardziej rozbudowane oprowadzania po dodatkowych wnętrzach. Podstawowa trasa obejmuje najważniejsze pomieszczenia: salę rycerską, kaplicę oraz wybrane komnaty mieszkalne, a także opowieść o historii joannitów, Puttkamerów i powojennych losów zamku. W trakcie zwiedzania można przyjrzeć się detalom architektonicznym oraz śladom przekształceń widocznym w murach i układzie wnętrz.
Oprócz typowego zwiedzania zamek organizuje także wydarzenia tematyczne, w tym dni otwarte, gry terenowe i rodzinne imprezy plenerowe, często w konwencji fantasy. Przykładem są Dni Otwarte Zamku, w czasie których przygotowywane są tropicielskie atrakcje z „fantastycznymi stworzeniami”, „magicznie” stylizowanymi pojedynkami i animacjami prowadzonymi przez kostiumowanych animatorów. Tego typu wydarzenia budują dodatkową warstwę przeżyć, zwłaszcza dla rodzin z dziećmi i miłośników popkulturowych nawiązań.
Godziny otwarcia i praktyka zwiedzania
Zamek jest obiektem całorocznym, jednak godziny otwarcia zmieniają się w zależności od sezonu. W okresie letnim – od maja do września – zamek Pęzino funkcjonuje codziennie, zazwyczaj w godzinach od 10:00 do 18:00, co pozwala spokojnie zaplanować wizytę w ciągu dnia i połączyć ją z innymi atrakcjami regionu. Poza sezonem, od października do kwietnia, zwiedzanie odbywa się od wtorku do niedzieli, zwykle między 10:00 a 16:00, z wyłączeniem poniedziałków.
Aktualne godziny otwarcia potwierdza się najlepiej bezpośrednio u zarządcy obiektu – zamek Pęzino udostępnia dane kontaktowe, w tym numery telefonów oraz adres e‑mail, na swojej stronie. W praktyce wiele osób korzysta także z mediów społecznościowych zamku, gdzie pojawiają się informacje o wydarzeniach specjalnych, zmianach w organizacji ruchu turystycznego czy zapowiedziach imprez okolicznościowych. Przy planowaniu wizyty w mniej oczywistych terminach, np. zimą lub w święta, sprawdzenie tych komunikatów jest szczególnie przydatne.
Zamek Pęzino położony jest w województwie zachodniopomorskim, około 40 km na wschód od Szczecina i w bezpośredniej bliskości Stargardu. Dojazd samochodem jest najwygodniejszy – z drogi krajowej nr 10 należy skręcić w kierunku miejscowości Pęzino i kierować się drogowskazami na zamek, gdzie dostępny jest parking dla gości. Osoby korzystające z transportu publicznego mogą dojechać koleją do Stargardu, a następnie skorzystać z lokalnych autobusów lub taksówki do Pęzina. Zamek funkcjonuje jako obiekt biletowany; w czasie wybranych imprez, takich jak Dni Otwarte, bilety sprzedawane są w kasie przy wejściu – przykładowo dorośli płacą około 20 zł, a dzieci do 12 lat około 15 zł, natomiast w zwykłe dni szczegółowy cennik i ewentualne zniżki warto każdorazowo sprawdzić na stronie zamku lub w aktualnych komunikatach.
Kontakt, zaplecze i otoczenie
Dane kontaktowe i rezerwacje
Formalnym adresem zamku jest Pęzino 3, 73‑131 Pęzino, co ułatwia nawigację zarówno przy korzystaniu z map, jak i przy planowaniu dojazdu transportem publicznym. Administracja obiektu udostępnia dwa numery telefonów kontaktowych oraz adres e‑mail [email protected], które służą do rezerwacji noclegów, ustalania terminów zwiedzania grupowego i uzyskiwania aktualnych informacji. Na stronie internetowej dostępny jest również formularz kontaktowy, przydatny przy bardziej rozbudowanych zapytaniach, np. dotyczących organizacji wydarzeń.
Aktualne wydarzenia, zmiany godzin otwarcia, oferty specjalne czy relacje z imprez publikowane są też w kanałach społecznościowych zamku. To dobry punkt odniesienia przy planowaniu wizyty, zwłaszcza gdy celem jest wzięcie udziału w konkretnym wydarzeniu tematycznym lub rodzinnym weekendzie. Dzięki temu zamek pozostaje nie tylko zabytkiem, ale również aktywnym centrum lokalnej i regionalnej kultury.
Zaplecze turystyczne i otoczenie krajobrazowe
Na terenie zamku działa kawiarnia, w której można zatrzymać się na kawę, deser albo krótki odpoczynek po zwiedzaniu. W sezonie letnim funkcjonuje także ogródek zamkowy, pozwalający patrzeć na mury i otaczającą zieleń z perspektywy spokojnego, niemal parkowego wnętrza. Takie zaplecze sprawia, że wizyta w Pęzinie dobrze sprawdza się jako punkt dłuższego postoju w trakcie wycieczki po regionie.
W okolicy znajdują się pensjonaty i gospodarstwa agroturystyczne, dzięki czemu łatwo rozłożyć pobyt na kilka dni i włączyć Pęzino w większą trasę po Pomorzu Zachodnim. Oprócz samego zamku warto zwrócić uwagę na gotycki kościół św. Mikołaja we wsi oraz malownicze szlaki piesze i rowerowe, które prowadzą przez dolinę Krępieli i okoliczne lasy. Zestawienie wątków historycznych z przyrodą sprawia, że okolica dobrze nadaje się zarówno na spokojny weekend, jak i bardziej aktywny wyjazd.
Podsumowanie
Zamek w Pęzinie łączy w sobie kilka warstw, które rzadko spotykają się w tak kameralnej skali: średniowieczną warownię joannitów, renesansową rezydencję i neogotyckie przekształcenia XIX wieku, wszystkie osadzone na jednym, malowniczym wzgórzu pośród rzek i zieleni. Dzięki temu miejsce to nie jest jedynie kolejnym punktem na liście „zamków do odhaczenia”, ale spójną opowieścią o zmieniających się funkcjach i aspiracjach lokalnych elit – od obrony księstwa po tworzenie komfortowej siedziby ziemiańskiej, a dziś również przyjaznej przestrzeni turystycznej. Współczesna funkcja zamku – łącząca zwiedzanie, wydarzenia tematyczne, zaplecze gastronomiczne i bazę noclegową – sprawia, że Pęzino stanowi naturalną bazę do odkrywania tej części Pomorza Zachodniego, pozwalając jednocześnie zatrzymać się na dłużej w miejscu, w którym historia wyraźnie przenika się z codziennością.